Ardleibhéal

CLAR

An Siollabas: Nóta

Tugtar aird faoi leith sa siollabas ar na riachtanais seo:

(a) go mbeadh leanúnachas s a siollabas seo ó shiollabas an Teastais Shóisearaigh chun go bhféadfaf gach a bhfuil sealbhaithe ag na daltaí a leathnú, a dhoimhniú agus a bhuanú;

(b) go n-aithneofaí cúlraf agus cumais éagsúla na ndaltaí;

(c) go dtabharfaí aitheantas s a teagasc agus sa mheasúnú do ha scileanna seo: cluastuiscint, labhairt, Iéamhthuiscint agus scríobh.

Aidhmeanna Ginearálta

Is iad seo na haidhmeanna ginearálta a bhaineann le múineadh ha Gaeilge ag an leibhéal seo:

(a) Cur ar chumas na ndaltaí ar cainteoid dúchais iad an teanga a úsáid le barr cuannachta agus le sofaisticiúlacht.

(b) Deis a thabhairt do ha daltaí nach cainteoirí dúchais lad an teanga a insealbhú i dtreo is go mbeidh siad Iáninniúil ar chumarsaid a dhéanamh trí Ghaeilge.

(c) Cumas Gaeilge na ndaltaí a fhorbairt i dtreo is go mbeidh siad Iáninniúil ar ha scileanna uile, éisteacht, labhairt, Iéamh agus scríobh, a ionramháil go cul.

(d) Léargas a thabhairt do na daltaí ar chultúr, ar shaíocht agus ar litríocht ha Gaeilge agus deiseanna a chur ar fáil dóibh iad seo go Iéir a bhlaiseadh.

(e) Meon deaffach i leith na teanga a chothú sna daltaí, ag cur san áireamh gurbh fhéidir gurb í an Ghaeilge san Ardteistiméireacht an teagmháil fhoirmiúil dheiridh a dhéanfadh furmhór ha ndaltaí seo leis an teanga.

(f) Go mbeadh mar thoradh ar mhúineadh ha Gaeilge ag an leibhéal seo go gcothófaí dearcadh dearfach iontu ar fhoghlaim teangacha i gcoitinne agus af chainteoirf teangacha eile mar aon le meas ar chultúir agus ar shafochtaf eile.

(g) Féinmheas agus féinmhuinfn na ndaltaí a chothú trí thuiscint a thabhairt dóibh a r a bhféiniúlacht agus ar a n-oidhreacht chultúrtha.

(h) Taitneamh mar aon le spreagadh intleachtúil agus mothúchánach a sholáthar do na daltaí i gcomhthéacs na Gaeilge.

(i) Ar chdochnú an chúrsa dóibh, go mbeidh leibhéil fhfor-shásúla gabhchumais agus ginchumais sroichte ag ha daltaí, s a chaoi gur féidir leo feidhmiú go Ián-mhuinfneach i gcaidreamh sóisialta Gaeilge.

An Ghaeilge agus Forbairt an Dálta

Laistigh den siollabas Gaeilge ag an leibhéal seo déanfar cúram d'fhorbairt an dalta. Dfreofar ar na gnéithe seo:

(a) Forbairt phearsanta agus shóisialta an dalta a chur chun cinn.

(b) Cumas samhlafochta, cruthaitheach, aeistéitiúil agus mothaitheach an dalta a fhorbairt.

(c) Dearcadh agus scileanna staidéir a chothú a chabhróidh leis an dalta ó thaobh torthaf acadúla, saol oibre, agus caitheamh aimsire de.

(d) Cumas anailíse, urlabhrafochta agus cuimhne an dalta a fhorbairt.

(e) Tuiscint a chothú sa dalta ar ghnás na Gaeilge agus ar nádúr na cumarsáide inti.

(f) I gcás daltaí arb í an Ghaeilge an dara teanga acu, cabhrú leo leas a bhaint as na buntáist a bhaineann le bheith ilteangach.

(g) Cabhrú leis an dalta teacht ar sha[ocht agus ar chultúr ha Gaeilge.

(h) A chur ar chumas an dalta cúrsa tríú leibhéal sa Ghaeilge a leanúint.

An Cúrsa Ardleibhéil: Sainiú

Tái gceist sa chúrsa seo:

(i) Freastal a dhéanamh ar dhaltaí a rinne cúrsa an Ardleibhéil s a Teastas Sóisearach agus ar éirigh go sásúil leo ann.

(il) Freastal a dhéanamh ar dhaltaí a rinne cúrsa an Ghnáthleibhéil agus ar éirigh thar cionn leo ann.

(iii) Go gcuirff béim chuf ar scileanna ginchumais agus gabhchumais.

(iv) Go bhfaigheadh daltaí an leibhéil seo Iéargas fairsing ar chultúr agus ar litríocht na Gaeilge.

(v) Go gcuirfi ar chumas daltaí taitneamh a bhaint as litriocht na Gaeilge agus bheith ábalta i a bhlaiseadh agus a mheas.

An Cultúr Gaelach

Ar aon dul le cúrsa an Ghnáthleibhéil, déanfar cúram s a chúrsa seo de thábhacht oidhreacht chultúrtha na Gaeilge. Tá i gceist anseo go bhfaighidh daltaí Iéargas maith agus tuiscint iomlán ar ghnéithe den chultúr sin a bhaineann go dlúth le comhthéacs stairiúil a.qus comhthéacs comhaimseartha na Gaeilge.

Tabharfar deis do dhaltaf an cultúr a bhaineann le stair agus le litríocht ha teanga a bhlaiseadh i gcomhthéacs an staidéir a dhéanfaidh siad af stair ha Gaeilge (féach Ich. 42)

Moltar, áfach, go bhfaighidh daltaí an deis chéanna leis an gcultúr a bhlaiseadh laistigh de mhór-réimsf Topaicí an chúrsa. Níor cheart go bhféachfaf ar an ngné chultúrtha mar "aguisfn" leis féin nó mar "chuid eile" den chúrsa a gcaithff treabhadh tríd.

Ba cheart, mar sin, an ghné chultúrtha a fhf isteach go nádúrtha le múineadh na scileanna teanga. (Féach Gnáthleibhéal, Ich. 3).

An Fheasacht Teanga

Is féidir leas a bhaint as an eolas agus as an taithf atá ag daltaí ar chórais teangacha elle i gcás mhúineadh na Gaeilge chomh maith.

Aithneoidh daltaí rudaf suntasacha faoin nGaeilge óna gcuid eolais ar an mBéarla agus ar ha nuatheangacha. Tá aithint na ndifrfochtaf agus na gcosúlachtaf agus an t-eolas comparáideach seo tábhachtach d'insealbhú ha teanga, m.sh an briathar ag tús ha habairte, córas éagsúil deilbhfochta, sri.

Tabharfar deis do dhaltaf roinnt mhaith eolais faoin teanga féin a inmheánú i gcomhthéacs an staidéir a dhéanfaidh siad ar stair na Gaeilge féin. (Féach Ich. 42).

Cuspóid Múinteoireachta

Beifear ag súil go mbeidh gach a bhfuil s a dá chúrsa eile insealbhaithe ag daltaí an leibhéil seo ~ u s an méid atá rianaithe thíos de bhreis air sin,

A. Tuiscint

(i) Teanga Labhartha (Cluastuiscint)

• Go mbeidh siad Ián-inniúil ar thuiscint a bhaint as gnáthchomhráite Gaeilge ar ghnáth-luas
• Go mbeidh siad in ann tuiscint a bhaint as mfreanna nuachta agus tuairisce
• Go mbeidh siad in ann tuiscint a bhaint as tuaidscf raidió agus teilifise a bhaineann le gnáthchúrsai an tsaoil, le cúrsai reatha agus polaitiochta.
• Go mbeidh siad in ann drámaí agus sraithdhrámaí Gaeilge a thuiscint
• Go mbeidh siad in ann pfosaf cainte a bhaineann le cúrsaf litr(ochta agus cultúir a thuiscint.

Beifear ag súil go mbeidh tuiscint mhaith acu ar

• fhoghraiocht agus rithim na teanga
• ha canúintf
• réimeanna na teanga.

(ii) Téacsanna Scriofa (Léamhthuiscint)

Go mbeidh siad in ann déileáil go Ián-mhuinfneach le

• téacsanna iriseoireachta
• téacsanna liteartha
• téacsanna Iéirmheastóireachta

Go mbeidh siad in ann idirdhealú idir shaghsanna áirithe téacsanna agus chineálacha áirithe sfile.

(iii) Litriocht

Ag eascairt as a bhfuil i gceist in aidhm "(d)" de ha hAidhmeanna Gineáralta, tá sé i gceist go ndéanfai saothrú ar litríocht na Gaeilge, idir phrós agus fhiliocht.

Labhairt

Beifear ag súil go mbeidh na cumais seo a leanas ag daltaí ar chrfochnú an chúrsa seo dóibh:

• Go mbeidh siad ábalta ról iomlán idirghnfomhach a ghlacadh go Ián-mhuinineach i gcomhrá pearsanta agus foirmiúil.
• Go mbeidh siad ábalta an teanga a labhairt de réir ghnás agus fhoghrafocht ha Gaeilge.

C. Scriobh

Beifear ag súil go mbeidh na cumais seo a leanas ag daltaí ar chrfochnú an chúrsa dóibh:

• Go mbeidh slad ábalta iad féin a chur in iúl le cruinneas agus le beachtas teanga.
• Go mbeidh siad in ann dréachtaf fada ceapadóireachta de chinéalacha éagsúla a scdobh.
• Go mbeidh siad ábalta tuairimf a nochtadh go lán-mhuinfneach trf mheán ha scribhneoireachta.
• Go mbeidh siad in ann stil phearsanta a fhorbairt de réir a chéile.

D. Prós

Tá s é i gceist go ndéanfadh daltaí an le bhéil seo saothrú ar

(i) gach a bhfuil leagtha sios don Ghnáthleibhéal

agus

(ii) ceann amháin de na rannóga A, B, C, D thíos -

A: cnuasach gearrscéalta
B: úrscéal
C: dfrbheathaisnéis
D: dráma

(féach Aguisin 1).

E. Filiocht

Tá sé i gceist go ndéanfadh daltaí an leibhéil seo saothrú aí

(i) gach a bhfuil leagtha síos don Ghnáthleibhéal

agus.

ocht gcinn de dhánta ainmnithe s a bhreis (féach Aguisfn 2).

F. Stair na Gaeilge

Déanfar saothrú s a chuid seo den chúrsa ar stair ha litrfochta agus na teanga agus ar imeachtaf na teanga ó aois go haois. Táthar ag súil leis go mbeidh de thoradh ar an gcuid seo den chúrsa go dtuigfidh na daltaí gur teanga f an Ghaeilge a bhfuil sinsireacht agus saothrú na mflte bliain laistiar di, agus go bhfuil eispéireas ár muintire tríd an stair le haireachtáil inti.

Nóta : Beifear ag súil go ndéanfar comhtháthú sa teagasc idir an chuid seo den chúrsa agus
(a) an prós agus an fhilfocht
(b) ábhar na dtopaici.

Stair na Gaeilge: Priomh-Cheannteidil

1. An Ghaeilge mar theanga Cheilteach.
2. Forás na Gaeilge (claochluithe foirme, canúintf, sri.)
3. Stair shóisialta ha Gaeilge.
4. litríocht na Sean-Ghaeilge (an Rúrafocht san áireamh)
5. An Fhiannafocht.
6. Filfocht ha mBard.
7. Prós an 17~ haois.
8. An tAmhrán (an Aisling san áireamh)
9. Saothrú ha Gaeilge s a naoú haois déag
10. An Ghaeilge san fhichiú haois (clo, caighdeánú, sri.)
11. Béaloideas ha Gaeilge.
12. litríocht ha hAthbheochana.
13. Prós-scrfbhneoirf nalinne seo.
14. Fili ha linne seo.

Nóta: Déantar soiléiriú breise ar gach a bhfuil i gceist sna Cuspóirf Múinteoireachta thuas agus ar ghnéithe eile den Siollabas Ardleibhéil sna Treoirlinte a ghabhann leis an siollabas.

Feidhmeanna

Is ionann feidhm anseo agus an úsaid a bhaineann duine as teanga chun sprioc nó aidhm a churi gcrfch. Moltar do mhúinteoid a gcuid daltaí a ullmhú chun go mbeadh ara gcumas an raon teanga a bhaineann leis ha feidhmeanna seo a leanas a aithint sa ghabhchumas (tuiscint) agus a úsáid sa ghinchumas.

Sóisialú (teagmháil a dhéanamh agus a choimeád le daoine elle)

Beannú

Cur in aithne

Sonraf pearsanta a fháil is a thabhairt

Bufochas a ghabháil

Comhghairdeas a dhéanamh

Cuireadh a thabhairt, glacadh le cuireadh (nó diúltú dó)

Slán a fhágáil

Coinne a shocrú

Leithscéal a ghabháil

Fiafraf

Achainf a iarraidh, sri.

Geallúint a thabhairt

Socrú a dhéanamh

Ag Iorg nó tabhairt eolais

• Cur síos a Iorg is a chur in iúl
• Míniú a Iorg is a thabhairt
• Teachtaireacht a thabhairt nó a chur ar aghaidh
• Deimhniú a dhéanamh
• Seasamh a thógáil nó taobh a ghlacadh
• A rá go nó nach bhfuil rud éigin ar eolas agat
• Inniúlacht nó cumas a chur in iúl
• A fháil amach an bhfuil rud éigin ar eolas ag duine
• A rá gur cuimhin leat rud, duine nó áit éigin

Ag cur tuairimi nó dearcadh in iúl

• Tuairimi a Iorg nó a nochtadh
• Rogha a chur in iúl
• Spéis nó suim a nochtadh
• Aontú agus easaontú
• Dúil nó mian a chur in iúl
• Cinnteacht nó éiginnteacht a chur in iúl

Ag áitiú

• Rudai a iarraidh ar dhuine eile
• Iarraidh ar dhuine rud éigin a dhéanamh
• Cabhair a iarraidh
• Cead a iarraidh
• Comhairle a thabhairt
• Éileamh a dhéanamh
• Moladh a dhéanamh
• Rabhadh a thabhairt

Ag cur mothúcháin in iúl

• Mothúcháin a nochtadh agus a aithint
• Taitneamh, pleisiúr, sásamh a chur in iúl
• Míthaitneamh agus mishastacht a chur in iúl
• Fearg, díomá, aiféala a nochtadh
• Imní a chut in iúl
• Cathú, brón a chur in iúl
• Grá, fuath, déistin a chur in iúl, sri.

Ag leasú na cumarsáide

• Easpa tuisceana a chur in iúl
• Comhrá a choimeád sa tsiúl
• Ag iarraidh ar dhuine rud a athrá
• Ag iarraidh ar dhuine rud a shoiléiriú nó a mhfniú
• Ag iarraidh ar dhuine focal a litriú

Topaici

* Beidh ar dhaltaí an Ardleibhéil saothrú a dhéanamh ar thopaicí an Ghnáthleibhéil, Moltar go ndéanfaí saothrú cul ar aon dul lena bhfuil Iéirithe i gcás an Ghnáthleibhéil ar na topaicí seo thíos (ag cur an fhorbairt agus an tógáil teanga chuf san áireamh). Is mar threoir a thugtar na fo-theidil anseo:

1. An Dalta Féin

An teaghlach

Gnáthshaol an teaghlaigh

Teaghlaigh éagsúla

An teaghlach i dtfortha elle

2. Áit Chónaithe

An teach agus obair an ti

An tuath agus an chathair

An chomharsanacht agus comharsana

An nuatheicneolaíocht sa teach

3. An Scoil agus Cúrsai Oideachais

Ábhair scoile

Múinteoiri

Cineálacha éagsúla scoileanna

Rialacha agus éide Scrúduithe

Oideachas trfú leibhéal

Oiliúint ghairmiúil

Cúrsai oideachais

Scoileanna speisialta

Brú agus iomafocht

Oideachas aosach

* Déantar tagairt aris d'ionramháil chumarsáideach ha dTopaicí seo sna Treoirlinte a ghabhann leis an Siollabas seo.

4. Cairdeas

• Tréithe an duine
• Na mothúcháin phearsanta
• Buanna agus Iochtanna an duine
• An grá
• Pósadh
• Colscaradh

5. Ceol

• Cineálacha éagsúla ceoil
• Uirlisf
• Bannaf, amhránaithe, grúpai
• Na cairteacha
• Lirici
• Tionscal an cheoil

6. Spórt

• Spóirt foirne
• Spóirt aonair
• Cumainn agus clubanna
• Tábhacht an spóirt
• An spórt gairmiúil agus an spórt amaitéireach

7. Caitheamh Aimsire

• Scannáin
• Léitheoireacht
• Cluichi
• Ceol
• Buntáisti agus tábhacht an chaitheamh aimsire

8. An Ghaeilge

• An Ghaeilge timpeall orainn
• An Ghaeltacht agus canúinti
• An Ghaeilge sna meáin chumarsáide
• A'thbheochan ha Gaeilge
• An Ghaeilge agus féiniúlacht
• An Ghaeilge thar lear
• An Ghaeilge agus teangacha neamhfhorleathana eile
• Na heagrais Ghaeilge
• An dátheangachas
• Raidió na Gaeltachta
• Teiliffs na Gaeilge

9. Na Meáin Chumarsáide

• Na nuachtáin agus irisi
• An teiliffs
• An raidió
• Cineálacha clár teilifise
• Tionchar agus tábhacht na teiliffse

10. Saol na hOibre

• Slite beatha eagsúla
• Obair pháirtaimseartha
• Agallaimh Gnéaschothromafocht
• Ceardchumainn

11. Taisteal agus Teangacha

• Córais agus córacha iompair
• Tíortha elle; eisimirce
• An Eoraip
• Teangacha na hEorpa
• Ceadúnas tiomána
• Rialacha bóthair
• Timpisti

12. An Aimsir

• An aimsir in Éirinn
• Na séasúir
• An aimsir i dtfortha elle

13. Daoine ar Leith

• Daoine faoi éalaing
• Aiseanna ar leith
• Cearta an duine

14. Creideamh agus Eitic

• Creideamh in Éirinn anois
• Féilte in Eirinn agus i dtfortha eile
• Reiligiúin éagsúla
• An creideamh agus cúrsaí córa
• Cearta agus Saoirse an duine

15. Cultúr

• Cultúr na hÉireann
• Ceol agus amhráin traidisiúnta
• An lucht taistil
• Litdocht
• Dánlanna, amharchlannaa, iarsmalanna

16. Fadhbanna an Duine Oig

• Dffhostafocht
• Andúileachas
• Foréigean
• Coireanna agus coirpigh
• Bochtanas

17. Tionsclaiocht

• Feirmeoireacht lascaireacht
• Turasóireacht
• Monarchana
• An tAontas
• Eorpach
• Nuatheicneolaiocht

18. An Timpeallacht

• An timpeallacht aitiúil
• Caomhnú na timpeallachta
• Truailliú
• Achmainnf nádúrtha

19. Cúrsai Náisiúnta agus Idirnáisiúnta

• An tsiocháin
• Cogadh An Tuaisceart
• An tAontas Eorpach
• An pholaitiocht

20. An Státchóras

• An Stát
• Bunreacht na hEireann
• Toghcháin

21. Airgead

• Coigilt
• Dfluacháil agus boilsciú
• Pá agus tuarastail
• Fiontraiocht

22. Faisean

• Cineálacha éagsúla éadaí
• Fógra/ocht agus margafocht
• Tionscal an fhaisin

23. Bia agus Sláinte

• Cineálacha bia
• Béilf
• Baill an choirp
• Tinneas agus galair
• SElF

24. Laethanta Saoire

• Laethanta saoire in Éirinn agus thar lear
• Obair pháirtaimseartha
• Turasóireacht

25. An Triú Domhan

• Cearta daonna
• Cearta agus an chóir
• Tubaisti nádúrtha
• Claondearcadh agus cinfochas

26. An Litriocht

• Cad chuige an litríocht?
• litríocht na Gaeilge
• litríocht an Bhéarla agus i dteangacha eile
• Cineálacha éagsúla litríochta

27. Abhair eile a gcuireann a n dalta spéis iontu

Aguisin I

Ardleibhéal: Scrúdú na hArdteistiméireachta 1997, 1998, 1999

Prós

Tá gceist go ndéanfadh daltaí an leibhéil seo saothrú ar:

(a) Gach a bhfuil leagtha síos don Ghnáthleibhéal

agus

(b) Ceann amháin de ha rannóga A, B, C, D thios.

A. Gearrscéalta

(i) Cnuasach gearrscéalta,ainmnithe.
Scothscéalta (Pádraic O Conaire)

nó

(ii) Cnuasach ar bith gearrscéalta a roghnódh an múinteoir ranga. *

B. Úrscéalta

(i) Úrscéal ainmnithe Máire Nic Artáin (Séamas Ó Néill)

nó

(ii) Úrscéal ar bith a roghnódh an múinteoir ranga. *

C. Dirbheathaisnéisi

(i) Dfrbheathaisnéis ainmnithe.
A Thig Ná Tit Orm (Maidhc Dainfn Ó Sé)

nó

(ii) Dirbheathaisnéis a roghnódh an múinteoir ranga. *

D. Dráma

(i) Dráma ainmnithe An Triail (Mairéad Ni Ghráda)

nó

(ii) Dráma ar bith a roghnódh an múinteoir ranga. *

* Déantar tuilleadh soiléirithe ar an roghnú seo sna Treoirlinte a ghabhann leis an Siollabas seo.

Aguisin II

Ardleibhéal: Scrúdú na hArdteistiméireachta 1997, 1998, 1999

Filiocht

Tá i gceist go ndéanfadh daltaí an leibhéil seo saothrú ar:

(a) Gach a bhfuil leagtha síos don Ghnáthleibhéal

agus

(b) Na dánta seo a leanas:

1. "Fuaras Mian" - Donncha Mór Ó Dálaigh.
2. "Caoineadh Airt Ui Laoghaire" (Une 1-68 agus Ifne 177-188) - Eibhlfn Dhubh Nf Chonaill.
3. "An Bonnán Buf" - Cathal Bui Mac Giotla Ghunna
4. "Mac An Cheannaf" - Aogán Ó Rathaille.
5. "Saoirse" - Seán Ó Riordáin.
6. "Gadscaoileadh" - Máirtfn Ó Direáin.
7. "An Seanghalar" - Máire Mhac an tSaoi.
8. "Máthair" - Nuala Nf Dhomhnaill.