Siollabas na Gaeilge

1. Réamhrá

Iséard atá anseo ná siollabas tagartha do chúrsai Gaeilge sa tsraith sh6isearach san iarbhunscoil. Baéan coiste cúrsa Gaeilge de chuid na Comhairle Náisiúnta Curaclalm agus Measúnachta a d'eagraigh an doiciméad seo. Chonacthas don choiste agus don Chomhairle go raibh gále siollabas a shainlú a thabharfadh aird faoi leith arna ceisteanna seo:

(a) Staid mhúineadhna Gaeilge ins n a hiar-bhunscoileanna a fheabhsú

(b) Spriocanna a shainiú agus a chur in oiriúint do dhaltal a gleibhéil éagsula cumais agus inniúlachta

(c) TreoirlInte measúnaithe a cheapadh a thabharfadh saoirse d o mhúinteoirl modhannamúinte éagsúla a úsáid agus a dhlreodh airdna ndaltal afann Gaeilge atá sa timpeallacht orthu Is chun freastal ar na riachtanais seo a ceapadh a n siollabas thios.

Tá an siollabas bunaithe ar an tuiscint gurb é prlomhaidhm na gcúrsal ná chuna chur ar chumas na ndaltal an Ghaeilge a úsáid.

Leagtar sios anseo na réimsl úsáide teanga ba chóir a bheith ara gcumas ag daltal tar é is dóibhag cúrsa Gaeilge sa tsraith shóisearach a chrlochnú agus leagtar s~os an t-~osmhéid den teanga a t á riachtanach dóibh chun go mbeidh siad ábalta feidhmiú ins n a réimsi sin.

Chomh maith lels an gcúrsa teanga féin aithnltear gnélthe elledenchult6rarchóir go mbeadh hadaltaldultai dtalthl orthu le llnn a n chúrsa. Ina measc seo tá ceol agus amhránalocht, ·eanchas, logainmneacha agus dinnseanchas, agus an saol aólsialta. Is

timpeallacht an daltaan polnte tosalthe don chuld seo den chúrsa agus beidhar gachdalta staidéar a dhéanamh trl Ghaeilge a r ghn~eiginde chult6ra cheantalr der~ir a innlúlachta f~in.

Tosaionnan siollabas l e haidhmeanna glnearálta a bhaineann le múineadh agus foghlaimsa Gaeilgeagan lelbhéal seo. Baineann cuid mhórdenahaidhmeanna seo le caomhnú an chultúir agus le forbairt phearsantaan duine. Is Ianghné is tábhachtal de seo n~gombeadhan teasga féinagna daltaI agusar ndóigh gabhann sa prionsabail fhoghlama céanna leis an nGaeilge is a ghabhann le foghlalm/sealbhú aon teanga elle.

Aithnltearanseona réimsl den teanga ar chólr iad a bheith afa gcumasag daltal agna leibhéil éagsúla af chrlochnú an chúrsa d6ibh. Tugtar feidhmeanna úsáide teanga ar na réimsl seo agus fs deréirn a bhfeidhmeanna úsáide seo atáan siollabas grádaithe agus nlde réir n a struchtúr gramadal. Tá abairt m a r "Go raibh maith agat", mar shampla, castaó thaobh catagóirl gramadal deach tá a feidhm úsáide an-simplI.

Déantaridirdhealúan seo idir gabhchumas (cum~s an duine an teanga a thuiscint) agus ginchumas (cumas labhartha agus scrlbhneoireachta a n duine). Aithnltear gombeidh réimse nlos leithne den teanga af a ngabhchumas ag daltal nám ata bheidh ara nginchumas agus tá impleachtal aigeseodo ghrádú na teanga sa siollabas.

1.1 An grádú

Toiscgurar úsáid na teanga a táanbhélm sa slollabas seo n l féidir angrádúadhéanamhde réir namúnlal teanga amháin - caithfear comhthéacs ha teanga a chut san áireamh. D'fhéadfadh duine focal n~múnlaa thuisclnt flúmurambead ~ feicthe/clolste alge rlamh rolmhe sindám beadhan comhthéacs soil~ir. Maran gcéanna d'fhéadfadh du£ne pálrt a ghlacadh i gcomhrá dá mbeadh r61 tánaisteach algeagusdulneellechunan comhrá a cholnne~il s a tsiúl. Mat sln, is aran gcomhthéacs, arna gnlomha~ochta~ agus afn a r61anna atá angrádúdéantago prlomha sa slollabas seo.

1.2 Nota faoin tearmaiocht

Tá téarmai idirnáisiúnta teangeolaiochta á n-úsáid dona ranna éagsúla den siollabas. Measadhgur bhfearr clo~leo seo toisc go bhfuil séde bhuntáiste acugobhfuil br~ bheacht leo a chabhralonn gomórle heagar a choimeád aran siollabas. Seo thlos n6tal gearra a r roinnt den a téarmaI sin.

Gniomhaiocht: Nahocáid i teanga a bheidh ag na daltai - rud a dhiolnóa cheannach, ag scaradh le cara, 7rl.

Ró1: Anáita bheidh agan dalta sa ghn~omhalocht - é ina chuairteoir, ina chustaiméir, 7rl.

Feidhm: An fheidhm a bhainfidh an dalta as an teanga cead a lorg, rud a aithint, rogha a chur in iúl, 7rl. Feidhm shingll atá i gceist anseo agus de ghnáth bionn meascán d'fheidhmeanna in a o n chomhrán~ in aon phlosa teanga.

Nóisean: An bhrl a luaitear leis an bhfeidhm. Má tá sé i gceist 'dearcadh a chur in iúl', mar shampla, d'fhéadfadh gom beadhan nóisean 'féidearthacht' i gceist (nil s é indéanta) n ~ 'luach' n ~ 'tréithe' agus mar sin de.

Toipic: Is lad na toipicl na hábhair ghlnearálta atá idir chamáin - an teaghlach, ceol, n6sanna agus piseoga, 7rl. Usáidtear go leor feidhmeanna agus n6isln éagsúla chun gach aon tolplc a chloradh.

1.3Anslollabas

Iséard ata i gceist le slollabas tagartha ná an fholnse as a gcruthaltear sc~imeanna olbre, t~acsleabhalr, leabhalr shaothair, modhanna múlnte 7rl. Marsin caithfear Idirdhealú a dhéanamh idir slollabas agus t~acsleabhar. Tá balnt Ind~reach idlr an tsl~ In an déanta rau slollabas a shalnl6, agus modhanna múlnte sa seomra ranga agus oeeodhanna meas~nalthe.

Sa deireadh thiar tá múlneadh na Gaeilge ins ha scolleanna ag brath ar scileanna agus ar dhúthracht na múinteolrl agus nf bheldh toradh fónta ar aon larracht a dhéanfar chun clálr teanga a leasú agus a chuti bhfeidhm gan a ndea-thoil agus a gcomholbrlú slúd maraon lena gc,rmas féin sa teanga agus a málstreacht ar réimse scileanna múinteoireachta. NI1 i siollabas ná i dtéacsleabhalr ach álseanna chuncabhrú lels a n múinteoir.

Os rud ~ go bhfull an olread sin aicm~ éagsúla foghlaimeoir[ ann caithfear saoirse a thabhairt do mhúlnteolroE chun freastal af riachtanais a ndalta~ féln taobh istigh de threoirl~nte álrlthe siollabas seo moltar tri chúrsa: bonnchúrsa, gnáthchúrsa agus ardchúrsa.

1.3.1 Bonnchúrsa

Leagtar béim anseo af chumarsáid bhunúsach tr~ Ghaeilge. Tá sé d ~ rith earha dalta~ nach ndearna dul chun clnn suntasach i sealbhú na Gaeilge agus lad sa bhunscoil. Bheif~ ag súil, áfach, go mbeadh caighdeán áirithe Gaeilge ag gach aon phálste agus iad ag teacht isteach don iar-bhunscoil. Feictear gurb é an riachtanas is mó atá a cuseon á dul i dtalth~ ar úsáld na Gaeilge atá ina dtimpeallacht. Chuige sin is é pr~omhchuspóir an chúrsa ná straitéisl cumarsáide oiriúnachas a Ghaellge a mhúlneadh dólbh. 'Sé sin chuna chur ara gcumas idirghn~omha~ocht a láimhsiú agus pé méid den teanga atá acu a úsáid. Tá eilimint~ den teanga labhartha agus an teanga scrlofa flte fualte tr~dan gculd seo den slollabas. Leagtar béim anseo ar ghabh chumas martás~ seo ag leibhéal n~os bunúsa~ I sealbhú na teanganá ~ ar atá an cumas táirgthe. B~onn an cumas tulsceana chun tosalgh afan gc,,mas labhartha agus an cumas scr~bhneolreachta.

1.3.2 Gnath chúrsa TA se seo dlrithear an meán ghrúpa

• daltal a bhfuil caigh dean creidlúnachs a Ghaeilge bainte amach acu agus lad ag tosú man i ar bhunscolln~ ladsi6dath osalonn af bheagán Gaeilge ach a léirlonn ¢umas foghlamath ar an n8náth i rith an chúrsa
• lad slúd ón n Gaeltachtnachn - oirfeadh an t-ard chúrsa d6ibh ach a bhfuil scileannaál rithe teanga go maith acu

1.3.3 Ardchúrsa

Tá s é seo d~rithe af na grúpal seoalean as :

• formhór de dhaltal na Gaeltachta
• formhór de dhalta ~ 6 Ghael scoileann alas mulgh den Ghaeltacht
• daltal 6 ghnáth scoileanna a thug an teangaleo go malth

1.3.4

Tá béim anseo ar chum as táirgthe an daltaach ar ndóigh nl dhéan tarfailll ar an tuiscint ach an oiread . Ba cheart , mar shampla , go ndéanfalstaidéar ar sleachtaoiriún a chaaro ghnófal6 nuachtáinn~ irisl ó am go chéile maraon leplosalaro ghnófaló chláiroiriúnacha raidio nó teilif~ sea bhain feadhlegnáth chúrsal an lae.

Beidh deis acu méid á irithe litr ~ ochtaidirphrós agus fhilIochta bhlaiseadh chomh maith.

Maidir leis an mbonnchúrsa agus leis an ngnáth chúrsa , tá tús áite tugtha a siollabas seo do na tascanna agus do na gnlo mha~ochtalis féidir a dhéanamh sa seomra ranga , fstrl ha gnlomhalochtal ranga a thiocfaidh na dalta i ar na struchtúir agus ar na nathanna cainte atá riachtanach dóibh féin. Ar an gcum~ seo beidhor thuastráitéisl cumarsáide féin a fhorbalrt agus curlen ag cumas teanga af alu as féin.

1.4 Aidbmeanna

Is lad seo thIos na haidhmeanna ginearálta a bhaineann le múineadhh a Gaeilge do dhaltal ag an leibh~al s61searach man iar-bhunscoll. T~ siad seo mar bhonnchloch don chuid elle den slollabas mar is uathu siúd a eascralonn an t-ábhar atá ar fáil Ins n a catagóirl elle a luaitear thIos. Feictear an Ghaeilge mar theanga phobail sna limistéir Ghaeltachta agus mat theanga mhuinteartha ag móráin daoine s mar theanga shinseartha a léirlonn formh6r mhuintlr na hEireann dIlseacht di mar theanga náisiúnta Aidhmeanna i leith múineadh na Gaeilge sa tsraith shóisearach.

1.4.1 Aidhmeanna ginearálta

(a) Deis ar chumas cul sa Ghaeilge a dheimhniú do gach dalta de réir a acmhainne den chlneál a chuirfidh af a chumas páirt ghnlomhach a ghlacadh sa saol dátheangach atá mar aidhmnáisiúnta ag an rialtas anois

(b) Féinmheas agus f~inmhuinln namac léinn a chothú tri thuiscint a thabhairt dóibh ara bhféiniúlacht agus ara n-oidhreacht mar J Eireannaigh

(c) Féinmhuinln chultúrtha neamhspléach a chothú den chinéal a spreagann cruthaitheacht, fiontraIocht, núálacht a rachaidh chun tairbhe an dalta agus a phobail ar ball

(d) Tuiscint a chothú ar an teanga agus ar chultúr na Gaeilge mat dhlúthchuid leanúnach de stalr phobal na tire chomh maith le dearcadh dearfach Ina leith

(e) Chun á r bhf~inlúlacht a chosaint agus a chaomhnú i gcomhth&acs an dul chun cinn aird~ antai gcúrsa~ cumarsálde agus glualseachtal idlrnáislúnta. Is gá polasa~ an dátheangachals a chur i gcrloch chun gur féldlr linn an dá thr~ a fhreastal cumarsáid leis an saol lasmu£gh agus f6s ár ndúchas náislúnta a neartú.

(f) Af n-oidhreacht teanga a chaomhnú agus a thabhairt slán do na glúnta atá le teacht

1.4.2 An Ghaeilge agus forbairt an duine

(a) Chun cabhrú leis an dalta leas a bhaint as na buntáist~ a bhaineann le bheith dátheangach ó thaobh na cogna~ochta de

(b) Chun cabhrú le dalta[ tuiscint a fháil ar nádúr teangacha agus ar nádúr próiseas foghlama teanga

(c) Forbairt phearsanta agus forbairt shóisialta na ndaltaX a chut chun cinn mar ghné dá n-iomlánú

(d) Tuiscint a chothú ar ghnásanna na Gaeilge mat theanga agus af nádúr ha cumarsáide i gcoitinne

(e) Chun cabhrú le dalta~ teacht ar shalocht na Gaeilge chomh maith le hamhráin dhúchasacha na tXre

(f) Samhlaiocht agus cumas cruthaitheachta an dalta a fhorbairt tr~ réimse oiriúnach d'ábhair éagsúla léinn a chut ina láthair

(g) Chun cur af chumas an dalta leanúint af aghaidh go cúrsa sinsearach Gaeilge

2. CUSPOIRI MUINTEOIREACHTA

Seo thlos liostade na tortha! a mbeifl ag súil leo ar chrlochnG an ch6rsadon dalta. NI orgháin aon chorgurs an ord seo a bhalnfl ha torthal amach agus nlls~ i gceist a chan oiread go múinfl na scileanna @a@súla neamhspleách afa ch~ile. Táb~im anseo ar thuiscint, labhairt agus 6sáid na Gaeilge atás a tioeepeallacht ar fud an Stáit. Glactar le nuacht~in a8us le clálr raidlo a8us teiliflse mar áiseanna a bhfuil f~il orthu gan duain aon cheantar sa Stát. BIonnbre is áiseanna, mar shampla, comharthal, bolscaireacht, fógralocht 7rl. ar fáil go minic freisln ach lada lorg. Táthar ag súil go n-úsáidfldh múinteoirl na hábhair aiceanta atá ar fáll 6ha réimsl éagsúla mar áiseanna múinteoireachta chomh fada agus is f~idir é.

2.1 Bonnchursa

2.1.1 Tuiscint: teanga labhartha

(a) Go mbeidh daltal cleachtaithe ar an meltetheanga a ghabhann le hobair ranga agus leis an scrúdú sa chaoi is nach mbeidh gá le dul i dtuilleamal an Bhéarla sa seomra ranga ná le linn scrúduithe

(b) Go mbainfidhna daltal tuiscint bhunúsach as cláir theiliflse agus raidio, i.e. go dtuigfidh siad an téama agus mórphointl na scéalta:

• prlomhscéalta na nuachta
• réamháisnéis na haimsire
• cláir spóirt - cinnlInte
• fógraI de gach saghas a bhfuil teachtaireacht shoiléir dhlreach iontu

(c) Tulscint bhunúsach a bhaint as plosa de chomhrá simplI.

2.1.2 Tulscint: teacsanna scrlofa

(a) Go dtulgfldh na daltalt ~ acsanna den chlneál seo thlos:

• fograi glnear~ita (scrlofa)
• comharthal agus bolscalreacht
• folrme a chalarratals
• blachlair
• fograi scoile 7rl .

(b) Go mbainfidh na daltai tuiscint as cur slos (scrlofa) a bhaineann le gnáth chúrsa ~ an lae no le hábhair atá dlrlthe ar dhéag6irl agus é seo scrlofa le stll dhlreachshimpl1:

• go dtuigfidh siad teama an phiosa
• go dtuigfidh siad creatlach an scéll nó na pointi is tábhachtal atá ann

2.1.3 Labhairt

Comhrá idir ghniomhach

• bheith in ann labhairt faoi na toipic ~ (Roinn5) agus taca ~ ochtlá idir á fháil acu 6 chomh chainteoir
• bheith in ann r61 ann atán aiste a chaéag súla ag hlacadhi gcomhráite
• bheith in ann ceisteanna a chur

2.1.4 Scribhneoireacht

Go mbeidh sé ar chumas na ndaltai na cineál ach a teascsann a seo thlos a scriobh

Téacsanna gearra m . s h .

• cu£readh a thabhairt
• glacadh le cuireadh
• leith scéal ag habháll
• fógra a scrlobh
• freagra a thabhairt ar iarratas
• teachtai reachta fhágáll (no tagearr)

2.2 Gnathchursa

Glactar lels go mbeidh gacha bhfull ar an mbonnchúrsa ara gcumas acu siúd a thógfaidh an gnáthchúrsa. Seo thlos an m~id sa bhreis ar sin atá ar an ngn~thchúrsa.

2.2.1 Tuiscint

(a) Téacsanna scrlofa: Maidlrle hiriseoireacht táthar ag súil go rachaidh dalta~ i dtaithl ar phlosa~ a bhfuil stll scrlbhneoireachta iontu at ~ direach agus slmpll. Beifear ag súil freisin go mbainfidh siad tulscint ghinearálta as na p~osa~ sin.

(b) Teanga labhartha: Cur sios gonta soiléir ar eachtra n ~ af staid a thuiscint.

2.2.2 Labhairt

Comhrá

• Bheith in ann labhairt faoi na toipicl thlos agus funcsin/ n6is in nua a tharraingt isteach sa chomhrá as a stuaim féin. . Bheith in ann rólanna ~agsúla a ghlacadh agus a bheith ar comhchéim leis an gcomhchainteoir (i.e. nach mbeadh stiúradh an chomhrá go hiomlán faoi dhuine elle)

2.2.3 Scrlbhneoireacht

• Bheith in ann achoimre a dhéanamhde ghiota scr[ofa
• Bheith in ann lltlr ghearr a scr[obh

2.3 Ard chúrsa

Tás ~ i gceist go mbeidh gacha bhfuil ar an mbonnchúrsa agus afann gnáth chúrsa ag lucht an ardchúrsa. Seo th~os an méld sa bhrels ar sin atá afan gcGrsa seo.

2.3.1 Tuiscint

(a) Téacsanna scriofa

• Go dtulgfidh siad p~osal iriseolreachta a bhfuil téamai coitianta acu ina n-ioml~n. Cé gur pIosal le stll ghonta atáig ceist beidh réimse maith focl6ra iontu.
• Go mbeldh siad i nann teacht ar na conclúid agus af ha himpleachtal at ále tuiscint go hindlreach ón bplosa
• Litrlocht nua-aimseartha a bhlaiseadh idir phrós agus fhiliocht (Beidh saoirse ag múinteoiri a dtéacsanna féin a roghnú.)

(b) Teanga labhartha

• Go mbeidh slad in ann comhrá nó cur slos, a bhaineann le gnáthchúrsal an lae, a thuiscint agus na cainteoirl ag labhairt ag gnáthluas cainte.

2.3.2 Labhairt

• Bheithinann labhairt go nádúrtha faoi na toipicl thlos
• Bheithinann comhrá a stiúradh

2.3.3 Scr$bhneoireacht

Go mbeldh slad ábalta cumad 6 i reachtnloslelthne a dheanamh

• sceal achumadh
• cur slosadh ~anamh
• eachtra ar lomh (eachtr a atá readúil/greannmhar/bunaithe ar a samhlalocht n6 elle)
• crloch oiri ~ nach a chur le scéal
• tuairi mlanochtadh i dtaobh ruda élgln
• comhrá struchtúrtha a scrIobh
• litir fhoirme altaflitir phearsanta a scrlobh Ni m6r cúram ar leith a dheanamh de chruin neasscrl bhneoireachta.

3.

Seo thlos liosta deh a gnlomha~ochtal ar ch6ir a bheith af chumas han dalta l lad a dh&anamh trl Ghaeilge faoi dheireadh ha sraithe s6isearal. Is ar an nGaeilge labhartha atá an bhéim anseo abus c & go liostáiltear na gnlomhalochtal neamhspleách af a ch~ile beifear ag sfiil go múinfear lad der&irm ar a thagann siad isteach gon ádúrth a Iris n a suIomhanna múinteoireachta a chruth6far sa seomra ranga. I sé pr~omhghn6 an mhúinteora ná inchur oiriúnach den teanga a chura f fáil d6ibh trl théacsleabhalr, áiseanna chlosamhairc, ábhair aiceanta 7rl agus n a daltal a chur ag gnlomhú trl mheánn a Gailaige a luaithe agus is féidlr 5. Is trl theagmháil ghnlomhach a dhéana mhleisan nGaeilge a éireoldh lels na daltal na múnlal agus an focl6ir a shealbhú. Ni c6ir failli a dhéanamh, áfach, ar phointl gramadal agus b'fhéidir go gcaithfl lad seo a mhúineadh go foirmealta óam go chéile de réir a dtábhacht don a gnlomhalochtal atá af bun sa rang. Fágann sé sin, go mbeidh gá le hobair bheirte, obair ghrúpa agus obair aonair chomh maith le hobair ranga.

Tá liosta teoranta gniomhalochtal anseo thlos do pháistl a bheadh ag tabhairt faoin mbonnleibhéal agus tá leathnú déanta air sin don ghnáthleibhéal. Maidir leis an ardleibhéal, tá sé i gceist go mbeadh na gnlomhalochtal seo ar lad ara gcumas ag daltal agus gom beidi sinann

• an prlomhról a ghlacadh sa chomhrá
• a bheith ábalta an comhrá a stiúradh go nádúrtha
• é seo a dhéanamh le cruinneas foghralochta agus comhréire

4. FEIDHMI.~.IlI~IA

Seo thlos n a feldhmeanna Os~ide teanga a mbeadhgá leo chunna cusp6irl m6inteolreachta a chomhl~onadh agus chuna bhelth páirteach ins na gnlomhalochtal. T ~ samplal dena m6nlal calnte a d'fh~adfal aús~id chunn a feldhmeanna a chomhlIonadh tugtha freisin. NI llostal lomlána samplal atá an seo agus nllaon bhac ar mhúinteoirl ná ar lucht scrlofa téacsleabhar cinnellenach lad a Gsáid.

D'fhonn treoir a thabhairt do mhúlnteoir~ agus do lucht scrlofa téacsleabhar roinneadh na múnlal seoinadtrl chuld - A , B agus C . Ba ch~if go mbeadh múnlal 'A' af a ngabhchumas agus ara nginch-m~s ag gachaon dalta. Ba ch6ir go dtuigfeadh lucht a n bhonnleibhéil a lelthé~d múnlal 'B' agus lad in úsáid i gcomhthéacs soiléir. Ba chóir gom beadhha múnlal seo afa nginchumas ag lucht an ghnáthleibhéil agus iad ag fáil roinnt spreagtha. Maidir le múnlal 'C' ba chóir go dtuigfeadh lucht an ghnáthleibhéil lad i gcomhthéacs soiléir agus go mbeidis ara gcum~s go hiomlán ag lucht an ardleibhéil.

1. Daolne a chut in aithne
2. Bualadh le daoine
3. $caradh
4. Coinne a dhéanamh
5. Duine/rud a althint
6. A g iarraldh go n-aithneofal duine n6 rud
7. Cur sios a dheanamh
8. A fháil amach an cuimhln leat rud/duine éigin
9. A rá go bhfuil/nach bhfuil rud eigln ar eolas agat
10. A rá go gcaithfidh/nach gcaithfidh tu rud a dhéanamh
11. Dearcadh duine a lorg
12. Dearcadh a chur in iúl
13. A rá go n-aontalonn/nach n-aontalonn tú le rud
14. Tuairim a thabhairt/a lorg
15. Rogha a chur in iúl/iarraidh ar dhuine rogha a dhéanamh
16. A rá go bhfuil/nach bhfuil rud ag teastáil
17. Comhairle a lorg/a thabhairt
18. A chur in iúl go bhfuil/nach bhfuil tú sásta le rud élgin
19. Buairt a chut in iúl
20. Mothúcháin elle a chur in iúl
21. Rud a iarraidh/a thairiscint/a dhiúltú
22. Fáil amach/a rá go bhfuil tú in ann/nach bhfuil tú in ann rud a dhéanamh
23. Cead a lorg
24. Leithscéal a ghabháil/a ghlacadh
25. Cabhair a lorg/a thabhairt
26. Orduithe a thabhairt
27. A rá go bhfuil súil agat...
28. larraidh ar dhuine rud a shoiléiriú
29. Miniú a lorg/a thabhairt

4.1 Daoine a chut in althne dá ch~ile

Seo N6ra Seo I mo dheirfiúr, Máire A n bhfuil aithne agat af Phádraig? Ar bhuail tú le Micheál cheana?

4.2 Bualadh le dulne

Dia duit Dia is Muire duit GO mbeannal Dia dult Bail 6 Dhia ort Dé do bheatha

Maidin Tráthnóna Oiche m(h)aith (agat)

[ Conas atá tú? [ Cén chaoi a bhfuil tú? [ Goidé mar atá tú?

[ Go breá [ Go maith, agus tú féin? [ Af fheabhas [ Ni gearánta dom

4.3 Ag scaradh

Slán agat (go fóill)

Slán leat Go n-élrl an b6thar leat Feicfidh m ~ arls tú Go dté tú slán

4.4 Coinne a dhéanamh

Samplal Buailfidh m~ leat tar ~is 161n Feicfidh m~ t6 ag a hocht Cathain a bheidh tú saor? An mbuailfidh tú liom man 6st~n Ba mhaIth llom colnne a dh~anamh lels an dochtúir An bhféadfá bualadh llom ag an delreadh 8eachtaine

4.5 Duinen 6 rud a aithint

Samplal Seo/sln/siúd mála Seo é mo chara Nóra an t-ainm atá uirthl L tamisainmd6 Déirdre atá uirtht Cara liom i s ea é Peannatíann Tá aithne agam orthu Is i seo mo dheirfiúr cruinneagán ar sin Tugtar Ni doras atá ann ach geata

4.6 Ag iarraidh go n-aithneofai duine nó rud

Sampla l Cad is ainm dó? Cén t-ainm atá ulrthi? Cad atá ann? Cé hé sin?

Céard atá ann?

Céard é sin? An asal atá ann (n6 miúil)? An é sin do chóta nua? Uii atá ann, an ea? Felrmeolrl atá iontu, nach ea? Céard a thugtar orthu? Nach é sin an gada~? Tlarnal talún a bhl iontu, nárbh ea?

4.7 Cur sios a dheanamh

Samplai (a) Briathar + ainmni + cuspoir Dhun Seán an doras

(b) Ainmbriathra Tá Nora ag ithe a dinneir

(c) Dobhriathra Tá na daltal ag obair go dlan

(d) Copail Is peileadoir maith e

(e) Réamhfhocail Tá sI ina múinteoir anois

(f) Fochlásal réamhfhoclach Seo i an cailin a tháinig i dteannta lena huncail

(g) Aidiacht (bhriathra) Tá an fhuinneog briste

4.8

A fháil amach an cuimhin leat rud/duine éigin agus a rá gur cuimhin/nach cuimhin Samplai An cuimhin leat an olche sin? Bhl sé dearmadta agam An bhfuil sé dearmadta agat? A NI thiocfaidh sé chugam anois Is culmhin liom go malth é B Chuimhnlgh mé air tamaillin ó shin An é go ndearna tú dearmad? C

4.9

A ra go bhfuil/nach bhfuil rud eigin ar eolas agat.

Samplai Ta a fhios agam

Tá an sc&al ar fad agam Tá na flglúirl ar eolas agam B Tá a fhios sin agam Tá roinnt eolais agam mar gheall air ina thaobh Tá fios a gno aici ]

4.10

A rá go gcaithfidh/nach gcaithfidh tú rud a dhéanamh

Samplai Caithfidh tú é a chriochnú anois Is/nl gá duit é a dhéanamh Ni mór duit é a dhéanamh B An gcaithfidh mé é a dhéanamh? Nach gá dom é a c hriochnú? Tá sé de dhualgas ort (gan) é a dhéanamh Is den riachtanas é go/nach ndéanfá é C Ni1 an dara rogha agat ach é a dhéanamh An bhfuil sé sin mat dhualgas orm? Tá sé tábhachtach go ndéanfai láithreach é

4.11

Dearcadh duine a lorg

Samplai Céard (Cad) a cheapann tú?

Cad é do mheas (do thuairim, do bharúil)?

An maith leat é?

An dtaitnlonn sé leat? B An aontalonn tú llom? An gcuireann tú spéis i gcúrsai polaitiochta? An é do thuairim go bhfuil se dainsearach? c An é nach dtaltnionn sé leat?

4.12

Dearcadh a chur in iúl

Samplai Nl/is malth llom glasrai

Is breá llom an samhradh Is fuath/grain liom feoil

Taitnionn/ni thaitnlonn snagcheol liom Is aoibhinn liom an fharraige

Tá s~ go malth (olc) Tá s~ sp~islúil/leadránach 7rl

T á s~ ceart go leor Cuirim suas leis NI1 aon mhaith ann Is geai léi a saothar féin Cuireann sé déistean orm Tá ard-mheas agam air NI/is dólgh liom go bhfuil sé go malth Ceapalm gur fiú é Is é mo thuairim go bhfuil deireadh leis A Táim den tualrim nach mairfidh sé

4.13

A rá go n-aontaionn/nach n-aontalonn tú le rud

Sampla~ Tá/NII sé sin f~or

NÆi aon dabht faoi Ceart go leor Aonta~m leat (go hiomlán)/n~ aonta[m (Is) flor dult

Táim ina fhábhar/ina cholnne NI hea in aon chor Ni dóigh llom gur mat sin atá Tagaim leat sa mhéid sln

Sin é/nE hé sin é ach olread A mhalairt atá f~or

NI hamhlaidh atá Gan amhras An fh~rinne ghlan ansln agat

4.14

Tuairim a thabhairt/a lorg

Samplai SIlim/ceapaim go bhfuil sé ceart go leor Beidh tú ann, is d6cha A n bhfuil t6 cinnte de sin? Sin mar atá sé, go bhfios dom fs d6cha gur chuala t6 Tálm cinnte go mbeidh sl ann NI1 aon dabhtI ach I gur mar s i n atá I na I Sin mar atá sé go bhfios dom Go bhfios dom(sa), nll aon athrú air NI d6igh liom go bhfull sé ceart Cad é do thuairlm?

An dóigh leat go bhfull sé ceart go leor? Feictear domsa nach fiú a bheith ag féachaint air

Go bhfios duit(se) an ndearna sé é?

An gceapann (sIleann) tú go bhfull sé ceart go leor?

An bhfuil tú den tuairim gur fiú é?

4.15

Rogha a chur in iúl/iarraidh ar dhuine rogha a dhéanamh

Samplai fs fearr liom an ceann sin

Cé acu is fearr leat tae nó caifé? Tá an ceann seo nlos fearr ná an ceann eile B'fhearr liom fanacht liom féin

Cé acu ab fhearr leat dul amach n6 fanacht istigh Arbh fhearr leat é a chrlochnú anois?

4.16

A rá go bhfuil/nach bhfuil rud ag teastáil

Samplai Tá peann nua I ag teastáil ualm I I de dhith orm I Táim ag lorg plosa adhmaid

Ba mhaith llom é a th6gáll anols Tá post nua á lorg agam

Táim ag larraidh ceann elle a fháll Is mlan liom ~ a th6gáll anois

4.17

Comhairle a lorg/a thabhalrt

I Ceard I ba choir dom a dhéanamh? I Cad I Cad é an rud is fearr le déanamh anois? Ar I cheart I dom éirl as? I cho1r I Ba [ choir I duit [ cheart [ B'fhearr duit fanacht sa bhaile B~odh ciall agat agus coinnlgh amach ualdh Arbh fhearr dom é a fhágáil? I Céard I a mholfása dom a dhéanamh?

I cad I Mholfainn féin duit é a chrlochnú

4.18

A chur in iúl go bhfuil/nach bhfuil tú sásta le rud éigin

NIlim/Táim (lán)sásta leis Tá/Nii 8é sin sásúil Tá sé 8in [ go maith l [ go breá I I ar fheabhas [ An bhfuil tú sásta leis?

Nár laga Dia I thú I I do lamh I Tá sé sin náireach

4.19

Buairt a chur in iu1

Samplai Tá eagla orm Táim imnIoch/buartha faoln gceann sln Cuireann s& sln ImnI orm Chulr sé sin as dom Tá an baol ann nach mairfldh sé Is baolach nach dtlocfaldh biseach air

4.20

Mothúcháin elle a chur in iúl

Samplai Cuireann sé sin I ionadh I orm

Tá áthas orm é sin a chloisteáil iontas

Cuireann sé ionadh orm g o bhfuil sl tagtha Is breá liom é sin a chloisteáil Is mór an t-ionadh ~ nach bhfuil sl ann

Is ionadh liom é sin Cuireann sé alltacht orm

4.21

Rud a iarraidh/a thairiscint/a dhiúltú

Samplai An mbeidh milseán agat? Déanfaidh mé duit e, más maith (mian) leat An dtógfaldh tú ceann? An féidir liom cabhrú leat? Ni dhéanfaidh mé é Ni bheidh aon bhaint agam leis An bhfuil peann le spáráil agat? An dtabharfaidh tú dom é? Ni féidir liom aon rud a dhéanamh duit N~lim chun é a dhéanamh An dtabharfá iasacht (rothair) dom más é do thoil é? An bhféadfá ceann a thabhairt dom?

4.22

Fáll amach/a ra go bhfull tú in ann/nach bhfull tú in ann rud a dhéanamh

Samplai fs féldlr llom/Nl féldlr llom Thelp orm éa dhéanamh Táim abalta/in ann é a dhéanamh An féidir é a dhéanamh? Tá/Nii s~ ar mo chumas Tá snámh alge Chuaigh sé tharam

4.23

Cead a lorg

Samplai An bhfuil cead agam dul ann? An bhfuil sé ceart go leor má th6gaim é? An ligfidh tú dom triail a bhaint as? An dtabharfaidh tú cead dom é a dhéanamh?

4.24

Leithscéal a ghabháil/a ghlacadh

Samplai Gabh mo leithscéal

Tá bron orm Tá cathú orm faoi sin Tá sé ceart go leor Maith dom é Ná bac lels Deán dearmad de Maithim duit é Tá aiféala orm

4.25

Cabhair a lorg/a thabhairt

Samplai An bhfeadfá I cabhrú I liom?

I culdlú 1 Taim 1 bponc An gcabhr6idh tú liom? D&anfaidh mlse é, mes malth leat An bhf&adfainn cabhrú leat? An ndéanfaldh tú rud orm? Ba mhór agam dá nd&anfá dom & Bheinn go m6r faol chomaoln agat d~ dtabharfá dom é

4.26

Orduithe a thabhalrt

Samplai Oscail do mhála

Ná bl ag féachalnt amach Ná habalr tada Ná caltear tobac

4.27

A rá go bhfuil súil agat

Samplai Tá súll agam nach dtiocfaidh aon rud as B

4.28

larraidh ar dhulne rud a shoilélriú

Samplai Gabh mo leithscéal! Céard a dúirt tú? Nior chuala me tú Abair arls é, led' thoil NI thuigim (é sin) An ndúradh go raibh sé ann? Tá slara bealach. An é sin a dúlrt tú? An é sin atá i gceist agat? An amhlaldh atá amhras ort faoi?

4.29

Miniú a lorg/a thabhairt

Samplai C&n fath? Tuige? Cad ina thaobh?

I Conas a I tharla s6? ] Cén chaol ar l

I Cen doigh ar I

Cá bhfágann sé sln muld? Céard atá i gcelst agat? An m~neoldh tú dom é? Cad a chialla~onn s~ seo? Cén chlall atá ag an bhfocal sin? Toisc go bhfull sé briste Mar tá p~osa beag af larraldh

I Cad I atá le tuiscint uaidh sln

I Céard I I Caidé I

Ar mhiste leat é seo a shoiléiriú? Ar mhiste leat é sin a mh~niú?

5 · Noisin

Seo thios ha reimsl bri a mbeidh gfi ag ha daltal leo chun deileail lel sua gniomhaiochtal agus na toipici ata luaite sa siollabas seo.

5.1 Bonn chúrsa

Ba choir go mbeadh na daltai abalta na réimsi bri anseo thios a thuisclntagu sa chur in iu1 de rélr mar a oireann slad don a gniomhalochtai, toipici, 7rl. atá luaite.

1. Go bhfuil/nach bhfuil rudann
2. Gur féldlr/nach féldir rud a dhéanamh
3. Gur tharla/nár tharla rudeigin - ha bunaimsiri acu
4. Cá bhfuil rud
5. Go bhfuil gluaiseacht i gceist
6. C~n méidno toirt atá agrud
7. An t-am, laethanta na seachtaine, m~onn a agus dátal
8. Minic~ocht - cé chomh minic is a tharla[onn ruda[
9. Uimhearthacht - bunuimhreacha, uimhreacha pearsanta agus orduimhreacha
10. Cruth - d~reach cothrom 7ri.
11. Meáchan
12. Teocht - te/fuar 7rl.
13. Taise - fliuch/tirim
14. Dath
15. Aois
16. Luach - saor/daor 7rl.
17. Trélthe - aidiachtal

5.2 Gnáth chúrsa

Bachoir go dtuigfeadh na daltal na rélmsl teanga anseo th~os agus gombeidls ábalta an réfmse brl seo a chur in lúl ar bhealach atá intuigthe don ghnáth-Ghaeflgeolr.

5.3 Ard chúrsa

Bach6ir gomba seo a n t-losmhéld den teanga a bheadh acu Idlr ghabh chum as agus ghin chumas.

5.3.1 Ruda bheithi lathair/as lathair

• Ta sé ann (anseo, ansin, an siud, i 1 athair, as l áthair, as baile, ar shiúl)
• Tá seimitheI glanta (as an ait) I bailithe (as an áit)
• Tá/Nil se ar fáil
• Tá/Nil fail air
• Tá/NIi séle fáil
• NI i tásc ná tuairisc air
• Ni 1 teacht air faoi láthair

5.3.2 Féidearthacht

ábalta inann

féidir indéanta dodhéanta CUmas seans

(NIi sI ábalta é a dhéanamh) (N~i si inann teacht)

(fs féidir liom) (Tá/Nil sé indéanta) (Tá/Nii sé dodhéanta) (Tá sé thar a cumas) (NI1 seans dá laghad aici)

5.3.3 Tarlú

tarlaigh tit a machtarlú (Tharla a leithéid go minic dom) (B'shin mar a thit sé amach) (N~ bh[onn tarlú mar sin aunach go hannamh)

5.3.4 Suiomh

• aIt, ionad, sulomh - bun, barr
• lar, ceartl~r, crol
• taobh, tosach, cúl, aghaidh
• tuaisceart, delsceart, iarthar, oirthear - an t-lochtar, an t-uachtar
• deas, clé, uachtarach, ~ochtarach, cóngarach
• ann, anseo, ansin, ansiúd - amuigh, istigh, lasmuigh, laistigh
• thuas, thlos, lastuas, laistlos - thall, abhus - thuaidh, thoir, thiar, theas
• i lár baill, sa lár, ar an imeall - in airde

faoi i idir le ag os ó (ar bord, ar aghaidh, ar chúl, ar bharr, af mhullach, ar thaobh) (faoin staighre, faoin tuath) (i lár, i gcian, i gcóngar, i ngar, ina sui) (idir Sligeach agus Gaillimh) (le taobh, le hais) (ag an bhfuinneog) (os cionn, os comhair) (mlle ón gcathair)

5.3.5 Gluaiseacht

• luas, moille, glualseacht, treo, ceann scribe, fad, achat - mall, tapaldh
• Isteach, amach
• suas, anuas, slos, anlos, anooE~, anall, abhus
• slar, anlar, soir, anolr - o thuaidh, adualdh, o dheas, aneas - faoi dhels, faol chle, on taobh - i leith
• go, do, ar, faoi, de, chulg, trl, as, thar
• far, téigh, siúil, tiomáin, rlth, fan, seas, sulgh, imigh, gabh, druid, stad, glan, gread, srolch, bog, cas, trasnaigh
• téigh I i bhfoisceacht IIin giorracht ]

5.3.6 Méid

• méid, lad, leithead, tomhas - galún, l~otar - méadar, orlach, troigh, slat, acra, mlle
• mór, beag/mion-
• leathan, caol, tanal, ramhar
• fada, gearr
• ard, Iseal - domhain, éadomhain
• méadaigh, laghdaigh, suimigh, dealaigh, tomhas, giorraigh - bain ...... de, cuir ....... le - télgh i méid (i laghad)

5.3.7 Am

- an Feilire (mlonna agus laethanta ha seachtaine) - an Ia (maldin, n6in, iarn6in, tráthn6na, oIche, me~n oiche) - an clog agus an t-am anois, anocht, 7rl. ansin, uair éigin, tamall 6 shin, taobh istigh de sheachtaln, far éis tamaill, af ball (beag), af tl, dhá bhlialn fs an láinniu o méideadh tréimhse, deireadh seachtaine i gcaitheamh na hoIche, idir an dã linn af feadh seachtaine, go ceann i bhfad ó inniú godtl amárach le seachtain (anuas)

5.3.8 Miniciocht

• gach lá (bliain, sea«htain 7rl.) - go rialta (neamhrialta), go hannamh, go minic - go leanúnach, go hannamh, de sh~or, gan staonadh gan stop, an t-am ar lad (go léir) - anois is arls
• riamhná cholche - uair salo - go laethúil, go seachtainiúil, go m~osúil, go bliantúil
• de ghnáth

5.3.9 Buaine agus athrú

• (buan) seasmhacht
• seasmhach, dalngean, docht - athrú (athralgh, athraltheach)
• malar tú (malarta£gh, malartach)
• téigh in aois éirighnlos fearr

5.3.10 Uimhearthacht

• bunulmhreacha
• uimhreacha pearsanta - orduimhreacha - uimhir + ainmfhocal ( + aidiacht) (dhá bhád, seacht gcapall)
• codáin - af dtús, sa ch~ad áit, ina dhiaidh sin, chomh maith le sin, In a theannta sin, nlos mó, nlos lú, roinnt (mhaith), beagán, cuid (mhór), go leor, a dh6thain

5.3.11 Cruth

• cuma/cruth/déanamh
• cearnóg, ciorcal, triantán, dronuilleog - cam, dlreach, lúbtha, cothrom (cothromaigh)

5.3.12 Meáchan

• gram, cIleagram, punt, cloch, tonna
• trom, éadrom
• meáigh, cuir suas (caill) meáchan

5.3.13 Teocht

• teocht, fuacht, teas, c~im (teochta, seaca) - te, fuar, fionnuar, bo8, aoibhinn

5.3.14 Taise

• tirim, tais, fliuch

5.3.15 Dath

• dubh, bán, 7rl. - dathaigh, cuir dath air

5.3.16 Aois

• sean, 6g, aosta, ársa, úr, nua - seanaimseartha, nua-aimseartha - téigh in aois (in óige)

5.3.17 Luach

• saor, daor, luachmhar, gan mhaitheas, fiúntach, costasach, neamhfhiúntach, ina mhargadh
• airgead, malartú - téigh ó mhaith - ni fiú faic (tráithnin) é - ioc as, dlol (as), ceannaigh

5.3.18 Abhar

• mlotal, adhmad, ~adach, plaisteach, gloine, coincréit, iarann, copar, stán, or, airgead, cloch, cré, cré-umha, láib, cadás, olann, nlol6n

5.3.19 Tréithe

• malth, olc, measartha, droch-, an-mhalth, sármhalth, uaf£sach, délstlneach - bog, crua, lofa, den scoth, s~$úil, mlsh~súil
• nlos fearr, n~os measa
• ceart < go leor), oirlúnach, crulnn

5.3.20 Gaolta

Gaol lolghlclúll - cúls, fáth, aidhm, toradh - toisc, mat, ós rud é, chun, ionas, do - chun, i gcomhair, mar gheall ar, de bharr, de dheasca, de thoradh, d'fhonn - agus, chomh maith, freisin, a chamháin - dá bhr~ sin, mat sin, af an ábhar sin - ag éiri as sin, fágann sé sin

Gaol ama - na haimsiri

• - cheana, roimhe sin, fós, roimh ré, ina dhlaidh sin, in ann, luath, déanach, n~os lualthe, n[os déanaI
• - (direach) anois, ansin, láithreach, faoi dhelreadh, ag an am céanna, le chéile

Aimsir chaite

• Inné, arú inné, an tseachtain seo caite, anuraidh, le tamall anuas, le déana~, le galrid, ar na mallaibh, anois beag, anols dIreach, ar maidin, aréir, sa tseanaols, san am a chualgh thart, san am atá caite, rén a págántachta

Aimsir ghnáthláithreach

• Go minic, óam go céile, anois is arIs, go mlosúil, go bliantúll

Aimsir fháistlneach

• anocht, amarach, anmh[ seo chugalnn, i gceann tamaill, sar i bhfad

5.3.21 Gneithe eile

• úsáideach, ~isiúil, gan mhalth, dlomhaoin, furasta, deacalr, go heasca, t~bhachtach, coitianta, gn~ch, aisteach, corr, sabhailte, baolach, contúirteach, dainsíarach.

6. TOIPICI

6.1 An dalta féln

• ainm , ált ch6nalthe - an teaghlach
• aois

6.2 An scoil agus ábhair staidéir

• cineálacha scoileanna - múinteoirl agus ábhalr staidéir
• an fearasa úsáldeann siad ar scoll - amchláir

6.3 Caitheamh aimslre

• cúrsal spólrt - ceol agus damhsa - léitheoireacht
• amharclann agus scannáln
• an telefls agus raldlo - féilte no fleánna áitiúla

6.4 An teach

• na seomrai - troscán - an chistin agus uirllsl clstlne - an gairdln agus obair an ghairdin

6.5 Bia agus deoch

• béllls abhaile - cócaireacht
• saghsann ag lasra[, torthal agus feola

6.6 Laethanta saoire

• an fharraige agus caitheamh aimsire cois farraige - campáil - cúrsa ltalstll - óstáin agus árasáln - an Ghaeltacht

6.7 Eagrais atá sa cheantar

• clubanna agus gnlomhaiochtai

6.8 Seirbhis i eile sa cheantar

• ha gardai - an dochtúlr - an flacl6ir - an brlog$1d d61te~in - an eaglais - ospid~al

6.9 Siopal agus siopadoireacht

• saghsanna slopal - crua - earrai - bia 7rl.

6.10 Postanna agus slite beatha

• cine~lach a oibre - tuarastal - oiliúint - coinnlollacha oibre agus stall ceanna

6.11 An tuath agus cúrsai feirmeoireachta

• ainmhithe - barral - obair na feirme ins ha séasúiré ag súla

6.12 Tionsclaiocht eile sa cheantar

• iascaireacht - feirmeoireacht éisc - déan túsaIocht

6.13 Cúrsai airgid agus coigiltis

• airgead p6ca - cuntas sa bhanc/in oifig an phoist/igcum~n nfoirgnlochta

6.14 Eadal agus faisean

6.15 An corp, sláinte agus tinneas

• baill an choirp - tinneas, slagh dán, galalr agus má challl - tobac, drugai agus 61achán

6.16 Timpisti agus dainsear

• sa teach - le linn clulchI - ar an mb6thar - ar an bhfarraige agus san aer
• cúram

6.17 Cursai reatha aitiúla

• nuachtáin áltiúla - irisi do dhéagoirl

6.18 An aimsir agus cúrsai aimsire

6.19 Abhair eile ina gcuireann siad féin suim faoi leith

6.20 Abhair staid élr breise don ardchúrsa m . s h . :

6.20.1 Caitheamh aimsire in Eirinn

• Ait a scriobh ar eachtra éigin a bheadh oiriúnach do nuachtán áitiúil (clulche, fleá 7rl.)
• Cur slos ginearálta a dhéanamh ar an gcóras sóisialta
• Cuntas pearsanta ar ghné éigin de cheol na hEireann
• Ceol atá acu féin; uirlIs~ ceoil; foinn 7rl.
• An staid i na bhfuil ceol/amhránalocht faol láthalr
• Amhráln thraidisiúnta a bhaineann lels an gceantar
• Cumainn/eagrais Ghaelacha áitiúla
• Imeachtal Gaelacha sa cheantar

6.20.2 An saol s6isialta sa tseanaimsir

Nósannana ndaoine sa tseanaimslr - m.sh. torralmh» bainlseacha, bothántaiocht, nósanna a bhain le féilti 7rl.

6.20.3 Saol eacnamaiochta sa tseanaimsir

• Modhanna oibre
• Slite beatha 7rl.

6.20.4 Saol eacnamalochta san amilathair

• felrmeolreacht (élsc)
• iascaireacht
• déan túsaiocht (tradislúnta/nua-aimseartha)
• comhlachtal, comhar chumalnn
• celrdeanna
• an talamh agus úsáid na talún
• an aims£r agus ation char ar úsáld na talún

6.20.5 Stairshoisialta na tireo aimsir an Ghorta le haird faoi leith ar na pointi seo

• tiarnaitalún agus tionóntai
• tithlocht
• ceard chumainn
• imirce
• ath ruithe na seas caidl agus na seach tóidi

7. Cuspoiri Measunaithe

7.1 An triail chluastuisceana

Seo thlos samplai den ábhar a scrúdõfar.

7.1.1 Bonnleibhéll

(a) Na mórphointl a thuiscint 6 phlosa~ bolscaireachta n66 iarratais agus lad á léamh go soiléir - a g duine le Gaeilge 6 dhúchas - a g gnáthluas léltheoireachta

(b) Na mórphointi a thuiscint 6 fh6gral áitiúla; ó scéalta nuachta áitiúla; ó réamhaisnéis na haimsire agus ó chláir sp6irt

(c) Eisteacht le comhrá agus

1. An t-atmasféar agus mothucháin n a gcainteoirl a aithint
2. Sulomh a n chomhrá a aithint - cá bhfuil n a cainteoirI (má t á sin tábhachtach)
3. An t-ábhar cainte a aithint
4. Dearcadh na gcainteoiri i leith an ábhair a aithint

7.1.2 Gnáthleibhéal

(a) Tuiscint nlos iomláine acuidtaobhnan-ábhar atá luaite thuas

(b) Prlomhghnéithe de scéalta nuachta a thuiscint - creatlach a n scéil a bheith acu, m.sh. eachtra - an chúis agus an toradh - na priomhcharachtalr a aithint

(c) Eolas ginearálta a phiocadh suas i dtaobh réamhalsnéis n a haims£re - an séasúr atá i gceist, a n s6rt almslre atáann agus cadatále teacht

(d) Eisteacht l e comhrá agus P (i) Abharan chomhrá a thulsclnt (il) Dearcadh n a gcalnteolrl a althint

(iii) Pr~omhpholntf a t ~ A ndfianamh agna calnteolrf a althlnt

7.1.3 Ardleibheal

(a) Tuisclnt iomlán a cuorthu seo:

1. Teachtaireachtal gearra m.sh. f6gra~ ~itiúla
2. Sc~alta nuachta atá taobh istigh d e ghn~thrélmse suime an aoisghrúpa Cuntals af chláir sp6irt n 6 caitheamh aimsire eile
3. lad a bheith inann comhrá a bhaineann le haon ghnéithe dá réimse taith~ féin a thuiscint agus comhthuiscint a bheith acu leis na cainteoir~

7.2 Léamh agus scriobh

7.2.1 Bonnleibhéal

(a) Go dtuigfid~s na fógral agus plosa~ bolscaireachta a t á a r fáil ina dtimpeallacht - timpeallacht na scoile, sa chathair/baile mór, faoin tuath, a r a n nuachtán

(b) Go mbeidls ábalta n a mórphointl a thuiscint ó ph~osa~ próis a bhaineann lena ngarthimpeallacht (cf. n a toipic~ thuas)

(c) Go mbeid~s ábalta cur s~os gearr a scr~obh a r ghnéithe d á ngarthimpeallacht i su~omh struchtúrtha, m.sh. c u r s~os a r phictiúr, n ó eolas a phiocadh ó alt leanúnach

(d) Teachtaireachta~ gearra a scrlobh, m.sh. leithscéal a scr~obh, nóta gearr a scr~obh, cárta poist a scriobh

7.2.2 Gnáthlelbheal

Gacha bhfull thuas m6ide:

(a) G o dtuigfldls sleachta leanúnacha próls a bheadh ar chaighdeán oiriúnach deacrachta agus réimse cul focl6ra iontu (cf. gnlomhalochtal, n6isin, funcsin, toipici)

(b) Go mbeidis ábalta cur slos gearr a scrlobh ar ghnélthe d á ngarthimpeallacht i su~omhanna nach bhfull chomh struchtúrtha céanna lels na clnn don bhonnchúrsa. Belfear ag súil le réimse nios leithne den teanga.

(c) Go mbeidls ábalta teachtaireachtal agus n6tai agus litir a scrlobh. Bheadh sé i gceist g o mbeadh a smaolnte agus a dtuairiml féin á nochtadh acu.

7.2.3 Ardleibhéal

(a) Go mbeidis ábalta plosai próis le stll iriseoireachta nó scéalalochta a léamh agus a thulscint. Leagfar béim a r scéalta reatha a bhfuil stil ghonta shoiléir iontu.

(b) Go mbeidis ábalta prós liteartha agus filIocht a bheadh oiriúnach dólbh a léamh agus a mheas agus a dtuairiml a nochtadh ina dtaobh.

(c) Go mbeidls ábalta litreacha pearsanta a scrlobh

(d) Go mbeidis ábalta a smaointe a bhreacadh sios i bhfoirm aiste bunaithe ara dtaithl aran saol

7 . 3 Teanga idirghniomhach

7.3.1 Bonnchúrsa

(a) Go mbeidls abalta r61 tanaisteach a ghlacadh i gcomhrá gearr. Ni bheifear ag súil go mbeidh siad ábalta aon toipic a phlé go mion.

(b) Go mbeidis ábalta comhráite gearra a dhéanamh i dtaobh réimse leathan toipicl

(c) Go mbeidls ábaltana gnfomhalochtal thuas a dhéanamh i gcomhth~acs soileir

7.3.2 Gnáthchúrsa

(a) Go mbeidls ábalta stra:itéisl cumarsáide oiriúnacha a aithint agus a úsáid

(b) Go mbeidis ábalta rólanna éagsúla a ghlacadh sa chomhrá

(c) Go mbeidls ábalta a on toipic ar leith a phlé nios doimhne námat a bheadh lucht a n bhonnchúrsa

7.3.3 Ardchúrsa

(a) Go mbeidis ábalta ag cuid smaointe i dtaobh n a dtoipici thuas a churin iúl go réidh le rithim nádúrtha cainte agus le foghraiocht chruinn